Belang van een (levens)tes­tament in beg­rijpelij­ke taal

Beluister artikel

Mensen met een licht verstandelijke beperking of ouderen met beginnende dementie moeten op een laagdrempelige manier gebruik kunnen maken van de notaris. Bij het opstellen van akten zoals een testament of levenstestament is het belangrijk dat je snapt welke afspraken je vastlegt. In de wintereditie 2025 van LOC tijdschrift Zorg en Zeggenschap vertellen Karin de Kruijf en Leo Koole over hun ervaringen.

“De mooiste dag van mijn leven”, zegt Karin de Kruijf (61), terwijl ze door het fotoboek bladert. Samen met echtgenoot Leo Koole (60) straalt ze op elke pagina. “We hadden eerder al in een samenlevingscontract alles geregeld, maar met elkaar trouwen was onvergetelijk.”
Karin en Leo leerden elkaar in 2008 tijdens een vakantiereis voor mensen met een licht verstandelijke beperking kennen. Daar op Tenerife klikte het meteen. “In een barretje pakte ik haar hand en heb ‘m nooit meer losgelaten”, vertelt Leo. Drie jaar later kregen ze een huurhuis via de zorgorganisatie toegewezen. Karin: “We zijn aan elkaar verknocht, maar zijn het niet altijd met elkaar eens hoor. We doen veel leuke dingen, houden van uitstapjes.” Leo: “Drie keer per jaar gaan we naar André Rieu en komende zomervakantie hebben we een huisje gehuurd bij de Efteling en midden in het safaripark De Beekse Bergen.”

Beiden hebben een druk leven. Leo werkt vijf dagen per week in Tiel waar hij magazijnmedewerker is. Karin is via de sociale werkvoorziening gedetacheerd als orderpicker bij Deli Home in Gorinchem. Ze zijn actief in de PKN-kerk, lid van de Adviesraad van LOC/Raad op Maat en actief in de Landelijke Federatie Belangenverenigingen, door en voor mensen met een verstandelijke beperking.

Geen gesodemieter

Lang voordat Leo en Karin in 2015 trouwden stapten ze naar de notaris om een samenlevingscontract af te sluiten. Karin: “De moeder van Leo heeft ons geholpen alle spullen op te schrijven. De notaris was aardig. We konden het goed volgen. Ook de rekening. Haha.” Omdat het stel ook de nalatenschap wilde vastleggen, lieten ze in 2024 een testament opstellen. “We willen dat onze erfenis naar goede doelen gaat. Van dingen aan familie nalaten, komt alleen maar gesodemieter.” Leo knikt instemmend. Hij moet zich vanwege slechthorendheid inspannen het gesprek te volgen.

Levenstestament privé

Over een tijdje willen Karin en Leo ook een levenstestament laten opstellen. Daarin worden dan de financiële, medische en persoonlijke zaken geregeld. Karin: “Als een van ons niet meer wilsbekwaam is, moet de ander over de financiën, rekeningen en medische zake kunnen beslissen. Als de stekker er bijvoorbeeld uit moet. Het is fijn dit met een onafhankelijke notaris te bespreken. Goed dat dat kan. We hebben een aantal uren begeleiding per week bij ingewikkelde brieven van de gemeente of andere instanties. Dat is fijn. Maar de zaken die we in een levenstestament vastleggen zijn te privé om zo maar bij een begeleider op tafel te leggen. Dat geldt ook voor adviseurs van LOC/Raad op Maat.”

Zeggenschap recht van ieder mens

Loes den Dulk, adviseur en trainer bij LOC/Raad op Maat, heeft in het verleden lezingen en trainingen aan notarissen gegeven en meegedacht over het verbeteren van de toegankelijkheid van het notariaat voor mensen met een licht verstandelijke beperking. “Het is heel belangrijk dat zij, maar ook bijvoorbeeld ouderen met een medische indicatie die gevolgen kan hebben voor het verstandelijk vermogen, snappen wat ze bij de notaris afspreken”, vertelt ze. “Zeggenschap over zaken in het leven, zoals een testament of levenstestament, is het recht van ieder mens; dat vraagt een andere inzet van de notaris. De toegankelijkheid kan verbeteren door wat meer de tijd te nemen voor het gesprek, het tempo van uitleggen te verlagen, eenvoudige woorden te gebruiken en bijvoorbeeld plaatjes te gebruiken. Het is aan de notaris – en sommigen doen dat heel goed – om vragen te stellen om te checken of mensen het begrijpen. Ook om na te gaan of iemand wilsbekwaam is. Het is de wettelijke plicht van de notaris om te bepalen of iemand de gevolgen van het ondertekenen van een akte kan overzien.”

Notaris Daniëlle van Iperen-Roepers

“Het is belangrijk cliënten op hun gemak te stellen”, weet notaris familierecht Daniëlle van Iperen-Roepers van kantoor Ellens & Lentze. “Gewoon door even te kletsen. Te vragen of ze het hebben kunnen vinden of over ons monumentale pand in Den Haag.
Ik zit 28 jaar in het vak en kan mensen goed inschatten. Het moet je als notaris liggen bij klanten aan te sluiten. Als het nodig is gebruik ik Jip- en Janneketaal. Dan vertaal ik bijvoorbeeld ‘vermogen’ in ‘centjes’ en ‘spulletjes’. Ook maak ik tekeningetjes. Of gebruik ‘Steffie.nl’ waar ingewikkelde zaken eenvoudig worden uitgelegd. Dat is niet alleen voor mensen met een licht verstandelijke beperking of ouderen met beginnende alzheimer noodzakelijk, maar ook voor mensen die de taal niet goed spreken of laaggeletterd zijn.
Ik neem altijd de tijd en stel zo nodig veel controlevragen. Als het om cliënten in een verpleeghuis of andere zorginstelling gaat, ga ik de eerste keer vaak op bezoek. Op hun eigen bank voelen mensen zich meer op hun gemak. Vaak is er een zoon of dochter bij. Ik ben me er dan heel bewust van dat ik praat mét de cliënt en niet óver diegene. Als er sprake is van een beperking van het verstandelijk vermogen, zijn cliënten daar vaak heel open over. Ze hebben dan bijvoorbeeld een verklaring van de arts of een casemanager heeft geadviseerd zaken vast te leggen bij de notaris. Bijvoorbeeld het testament te wijzigen nu het nog kan.
Bij mensen met een licht verstandelijke beperking valt me elke keer weer op dat, als ze eenmaal op hun gemak zijn, hele goede en heldere vragen stellen. Zij durven andere vragen te stellen dan de gemiddelde Nederlander. ‘Vindt u het niet gek dat ik hier ben?’ ‘Kan ik ook een levenstestament laten opstellen?'”