Stem cliënten­raden onmisbaar bij afwegingen over maat­regelen preventie en bestrij­ding luchtweg­virusuitbraken

Beluister artikel

De coronapandemie in 2020-2023 maakte pijnlijk duidelijk hoe kwetsbaar verpleeghuizen zijn voor uitbraken van infectieziekten. De maatregelen die werden genomen, raakten bewoners keihard: verpleeghuizen gingen op slot. LOC maakte zich meteen hard voor een bezoekregeling. Uit onderzoek blijkt nu dat cliëntenraden onmisbaar zijn en een belangrijke rol moeten spelen in de voorbereiding op dit soort situaties.

Wat kunnen we leren van de pandemie om de verpleeghuissector beter voor te bereiden op toekomstige uitbraken van infectieziekten? Dat was de vraag die het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) in 2022 stelde. Het Universitair Netwerk Ouderenzorg (UNO) Amsterdam, onderdeel van Amsterdam UMC en gespecialiseerd in infectieziekten bij kwetsbare ouderen, pakte de handschoen op en zette een studie op samen met zes andere academische werkplaatsen ouderenzorg in Nederland. Het onderzoek, dat onlangs werd afgerond, gaat over passende maatregelen om uitbraken van Covid-19, Influenza en andere (nieuwe) virale luchtweginfecties in verpleeghuizen te voorkómen en te bestrijden. Eén van de belangrijke conclusies: bewoners moeten zelf, of via hun cliëntenraden, betrokken worden bij het maken van afwegingen over maatregelen, aldus Dr. Laura van Buul, onderzoeker en projectleider bij UNO Amsterdam.

“Infectiepreventie vereist een aanpak waarbij bewoners en hun welzijn centraal staan”

Pijlers onderzoek

De studie omvat drie onderdelen:

Pijler 1: Check bij 32 verpleeghuizen in Nederland hoe zij waren voorbereid op corona- en grieppandemieën in de winter van 2022/2023. Dit gebeurde via enquêtes en groepsinterviews met mensen uit die organisaties die betrokken waren bij het infectiepreventiebeleid.

Pijler 2: 24 uitbraken bij veertien verpleeghuisorganisaties zijn gevolgd om te zien hoe goed ze hun infectie preventie- en bestrijdingsbeleid konden uitvoeren, en wat daarbij hielp of juist tegenwerkte.

Pijler 3: Er zijn acht focusgroepinterviews gehouden met bewoners, familie en zorgmedewerkers om te peilen hoe mensen dachten over verschillende maatregelen bij diverse uitbraakscenario’s.

Kloof theorie en praktijk

Uit het onderzoek blijkt een zorgwekkende tegenstelling. Hoewel veel verpleeghuizen dachten goed voorbereid te zijn, ontbrak het vaak aan concrete, uitgewerkte plannen die daadwerkelijk in de praktijk gebracht konden worden. Beleidsdocumenten waren vaak te algemeen en protocollen bleken vaak niet toepasbaar, mede door ethische dilemma’s en praktische problemen zoals een gebrek aan eenpersoonskamers. Bovendien bleken plannen vaak opgesteld zonder actieve betrokkenheid van de bewoners en hun naasten.

Bewoners betrekken

Eén van de meest opmerkelijke bevindingen was de mildere houding van bewoners ten opzichte van maatregelen vergeleken met hun familie of zorgverleners. Bewoners leken vaak te denken: “Niet leuk, maar ik wil ook niet ziek worden of anderen besmetten.” Dit inzicht onderstreept het belang om bewoners én naasten direct te betrekken bij keuzes over infectiepreventie. Het gaat immers om hun thuis en hun kwaliteit van leven.

Cruciale rol cliëntenraden

Het onderzoeksteam benadrukt dat cliëntenraden volwaardig aan tafel moeten zitten bij de ontwikkeling en implementatie van infectiepreventiebeleid. Zij kunnen de stem van de bewoners vertegenwoordigen, meedenken over wat passend is en zo bijdragen aan zowel draagvlak als zeggenschap. Zeggenschap is immers een universeel recht, ook voor bewoners van verpleeghuizen. Organisaties zoals LOC Waardevolle zorg spannen zich dan ook in om de onderzoeksresultaten en praktische hulpmiddelen onder de aandacht te brengen van cliëntenraden. Net als aan het begin van de pandemie, toen LOC zich meteen sterk maakte om sociaal contact mogelijk te blijven maken (zie kader).

Welzijn voorop

Infectiepreventie wordt soms te veel als een puur medische aangelegenheid gezien, terwijl welzijn voorop moet staan. Het onderzoek toont aan dat beide niet tegenstrijdig zijn, maar hand in hand moeten gaan. Een goede balans tussen infectiepreventie (veiligheid) en het welzijn van bewoners is cruciaal. Organisaties denken soms goed te handelen in het belang van de bewoners, zonder dit met hen te bespreken. Dit kan leiden tot maatregelen die de kwaliteit van leven onnodig beperken, omdat de bewoners en hun naasten er heel anders over denken.

Praktische hulpmiddelen

Om verpleeghuizen te ondersteunen, zijn er praktische hulpmiddelen ontwikkeld, waaronder een concept-crisisdraaiboek. Dit draaiboek helpt zorgmedewerkers bij lastige keuzes door vooraf na te denken over de visie van de organisatie en deze te vertalen in – zoveel mogelijk op de praktijk toegespitst – beleid. Zo kan er bijvoorbeeld tijdig worden nagedacht over mogelijke alternatieven als bepaalde maatregelen niet goed in te zetten zijn op een bepaalde locatie of afdeling (zoals ‘cohorteren’ in plaats van kamerisolatie). Workshops en de verspreiding via vakbladen, websites en netwerken van de academische werkplaatsen ouderenzorg moeten ervoor zorgen dat deze kennis breed wordt toegepast. Het doel is dat bij een volgende uitbraak niemand het wiel opnieuw hoeft uit te vinden, wat gezien het personeelsverloop in de zorg van extra belang is. Kortom, de lessen uit de pandemie zijn duidelijk: infectiepreventie in verpleeghuizen vereist een integrale aanpak waarbij bewoners en hun welzijn centraal staan. De cliëntenraad speelt hierin een onmisbare rol als de stem van de bewoners, die samen met zorgprofessionals en management werkt aan een veilige en waardige leefomgeving.

Sociaal Contact
Bewoners in zorgorganisaties werden door de uitbraak van Covid-19 in 2020 keihard getroffen. Verpleeghuizen gingen op slot. Familie en naasten konden hun (vaak zieke) dierbaren lange tijd niet bezoeken. LOC trok al snel bij de minister aan de bel. Mensen broodnodig sociaal contact onthouden is de doodsteek voor de kwaliteit van leven, vond en vindt LOC. Als aanjager ontwikkelde LOC de brochure ‘Handreiking Bezoek en sociaal contact’. Wensen en noden van bewoners en naasten vormen de basis voor afspraken. Ook is er aandacht voor de rol van vrijwilligers en professionals. De handreiking was en is een hulpmiddel voor cliëntenraden om afspraken te maken over bezoek en sociaal contact in crisis situaties. De handreiking is aangepast en is nog steeds een handig hulpmiddel bij een mogelijke uitbraak van infectieziekten in verpleeghuizen.
Handreiking bezoek en sociaal contact – LOC Cliëntenraden

Meer info

Crisisdraaiboek uitbraken virale luchtweginfecties – UNO Amsterdam

CIAO: passende maatregelen voor virale luchtweginfecties – UNO Amsterdam